مرسلون

امام صادق علیه‌السلام، احیاگر فرهنگ اسلام

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
امام صادق علیه‌السلام، احیاگر فرهنگ اسلام امام صادق علیه‌السلام، احیاگر فرهنگ اسلام

دوران امامت امام صادق علیه‌السلام، مصادف است با ترجمه آثار یونانی و گسترش مبارزات فكری و ایدئولوژیكی و نیز ظهور مذاهب و مکتب‌های انحرافی. در طول صدسال گذشته، دستگاه فاسد حكومتی با صرف هزینه‌های هنگفت، سعی در جعل احادیث و ایجاد انحراف در مكتب تشیع كرده بود و در حد توان، در نشر بدعت‌ها كوشیده بود. همچنین، از دیدگاه نظری و عملی در افكار و روش مردم، عقیده‌ای روشن و دارای خطوط كلی وجود نداشت و آن نتیجه گسترش حكومت عباسیان جدید بود كه مردم را در فساد و تباهی غرق كرده بودند. این كار با تزویر و از طریق جعل حدیث و فتاوی به رأی، همراه بود. به‌علاوه، در داخل امت کشمکش‌های سیاسی و مذهبی شدید پیدا شد، به‌طوری‌که مردم آن سامان، فرصت نمی‌یافتند تا واقعیت اسلام را دریافته یا آن را زنده نگه‌دارند؛ بنابراین، امام صادق علیه‌السلام ناچار بود با همه آن تناقضات و امواج منحرف و مخالف، كه هستی اسلام را تهدید می‌کرد، روبه رو گردد. امام با دو گونه انحراف مواجه بود: انحراف در سطح سیاسی كه در هیئت حاكمه و حكومت مجسم بود و ناآگاهی و انحراف عقیدتی. آنگاه‌که امام علیه‌السلام، واقعیت امت را از لحاظ فكری و عملی و نیز شرایط سیاسی و اجتماعی و محیطی و قدرت و امكاناتی را كه می‌توانست با آن مبارزه سیاسی را آغاز كند، شناخت. قیام به شمشیر و پیروزی مسلحانه و فوری را برای برپاداشتن حكومت اسلامی كافی ندانست; زیرا برپاداشتن حكومت و نفوذ میان مردم، به‌مجرد آماده كردن قوا برای حمله نظامی، هرگز كافی نیست. بلكه پیش از آن، بایستی، سپاهی عقیدتی تهیه می‌شد كه به امام و عصمت او ایمان مطلق داشته باشند و هدف‌های بزرگ او را ادراك كنند و درزمینهٔ حكومت، از برنامه او پشتیبانی كرده، دست آوردهایی را كه برای امت حاصل می‌گردید پاسبانی نمایند.
امام علیه‌السلام در برابر این واقعیت، به ناچار باید برنامه‌ای جامع تنظیم می‌کرد كه دو هدف را تعقیب كند: اول، تأسیس پایگاه‌های مردمی و نفوذ در آن و ارائه روش‌های عملی برای اصلاح در هنگام انحراف; دوم، تحریك و تقویت وجدان و اراده امت اسلامی به درجه‌ای كه امت را در برابر تنازل مطلق از شخصیت و كرامت او در مقابل زمامداران منحرف محفوظ نگاه دارد. (1)
جامعه عصر امام علیه‌السلام در برنامه‌ریزی اصلاحی خود برای بنا سازی جامعه اسلامی با دو دشواری اساسی روبه رو بود: 1. واقعیت فاسد و اوضاع نامطلوب اجتماعی و اخلاقی كه اجرای احكام اسلام را با مشكل مواجه می‌نمود. 2. مراقبت شدیدی كه پیرامون امام در جریان بود و فشار و شكنجه و تعقیب نسبت به اصحاب و بستگان و طرفداران و پیروان راستین او.
حاصل این محدودیت و مراقبت شدید; پدید آمدن اندیشه‌های مختلف و گفت‌وگوهای گوناگون بین شیعیان بود و برای امام صادق علیه‌السلام هیچ مجالی به دست نیامد تا صفوف شیعه و عقاید گوناگون مذهبی را كه بین آنان وجود داشت، متحد كند؛ زیرا تماس با شیعیان، دشوار بود و حكومت درباره آنان بسی سخت‌گیری می‌کرد. (2)
در سال 135 هجری همزمان باروی کار آمدن عباسیان و به قدرت رسیدن منصور، علویان آزارها و شکنجه‌های فراوان دیدند. منصور آنان را داخل ستون‌ها می‌گذاشت و به دیوارها میخكوب می‌کرد و سقف را بر سر زندانیان علوی خراب می‌کرد. بر اساس این اوضاع و شرایط، امام صادق علیه‌السلام به دو شكل فعالیت خود را آغاز نمود:
اول، فعالیت‌های جنبشی؛ یعنی ایجاد رابطه و ارتباط هماهنگ با قوای امت - قوای خارجی و این خود در دو زمینه قابل‌توجه بود:

الف) توجیه كردن عواطف امت با سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام

ب) تلاش در جهت اعطای قدرت معنوی به ملت باهدف تحقق اهداف دین اسلام.

دوم، كارهای زیربنایی از جمله ایجاد پایگاه‌های مردمی متنوع و آگاه به زمان باهدف ارتباط با امام و نظارت بر كار امت.(3) فعالیت و تلاش امام علیه‌السلام برای ایجاد ارتباطی هماهنگ با امت آشكار بود; چه انتقال قدرت كه پس از زوال حكومت بنی‌امیه مستقیماً روی‌داده بود، امام را از خشم و حمله فرمانروایان و مراقبت شدید آنان در امان نگاه داشت، نیز روی‌آوری مسلمانان به فقها و دانشمندان برای شناخت اسلام و احكام دینی در حل مشكلات فردی و اجتماعی آنان، امام را از فشارهای دولت مصون می‌داشت.
این عوامل و عواملی از این دست، به امام علیه‌السلام یاری می‌کرد تا امور خویش را با روش علنی و ظاهری ادامه دهد بی‌آنکه فعالیت آشكار خود را با عمل سیاسی بی‌پرده همراه كند. بلكه، امام فعالیت فكری و عملی و ثمربخش خویش را آغاز کرد كه حاصل آن تربیت بزرگان و فقها و اندیشمندان بزرگی در حوزه فكر و اندیشه و فرهنگ دینی بود.
امام صادق علیه‌السلام دانشمندان برجسته‌ای را در زمینه‌های اعتقادی، علمی، فقهی و... تربیت می‌نمود و آنان را برای تبلیغ اسلام و مناظره با مخالفین به سراسر كشور پهناور اسلامی گسیل می‌داشت. از آن جمله می‌توان به هشام بن حكم (متفكر و متكلم معروف)، جابر بن حیان (شیمی‌دان نامی كه او را پدر علم شیمی نامیده‌اند)، مؤمن الطاق (متكلم معروف)، محمد بن مسلم و زرارة بن اعین اشاره كرد. همچنین هشام بن محمد كلبی مورخ بزرگ و شاگرد امام صادق علیه‌السلام به‌تنهایی بیش از دویست كتاب تألیف كرده است. در تاریخ، نام و یاد چهارصد تن از شاگردان امام صادق علیه‌السلام كه دارای تألیفاتی بزرگ بوده‌اند
آمده است. (4)
جاحظ در مورد امام جعفر صادق علیه‌السلام گوید: «امام صادق علیه‌السلام چشمه‌های دانش و حكمت را در روی زمین، شكافت و برای مردم درهایی از دانش گشود كه پیش از او معهود نبود و جهان از دانش وی سرشار گردید.» (5)
فعالیت‌های امام درزمینهٔ علمی به دو شیوه بود:
1) روش ویران گری: این روش در ایستادگی قاطعانه در برابر شبهه‌های غرض‌آلود در عقاید و نظریات دینی بود. روش آن حضرت در این ویران گری پی آمد اعمال زیر بود:
مقابله و مبارزه با امواج ناشناخته و فاسدی كه اوضاع سیاسی عهد امویان و عباسیان آن را به وجود آورده بود و از طرفی مملو از کشمکش‌های مذهبی و قبیله‌ای و قومی در این دو دوره بود. از سوی دیگر، در نتیجه ارتباط با بیگانگان و ترجمه کتاب‌های یونانی و فارسی و هندی، زمینه‌ساز ایجاد گروه‌های خطرناك از جمله «غلات» و «زندیقان» و «جاعلان حدیث» و «اهل رأی و متصوفه»، شده بود كه بستری مساعد برای رشد انحراف جامعه اسلامی بود. امام صادق علیه‌السلام در برابر آنان مقاومت و در سطح علمی، با همه مناظره و مباحثه كرد و خط افكارشان را برای ملت اسلام سست نموده و از بین برد. (6)
2) روش بنیادی: این روش با كوشش و تلاش علمی و فكری خستگی‌ناپذیر در راستای تعمیق مبادی و احكام دینی شكل می‌گرفت. در این زمینه امام علیه‌السلام به اقدامات زیر همت گمارد:
مفاهیم عقیدتی و احكام شریعت را منتشر ساخت و آگاهی علمی را پراكنده و توده‌های عظیم دانشمندان را به‌منظور برپای داشتن آموزش مسلمانان مجهز كرد.
امام در عصر خود بزرگ‌ترین آموزشگاه مكتب تشیع را پی‌ریزی كرد و یثرب را كه سرای هجرت بود و مهبط وحی، مركز آموزشگاه خود قرارداد و مسجد پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وآله و سلم را محل تدریس خویش به‌طوری‌که همه متون در آن تدریس می‌شد. (7) از جمله شاگردان آن امام بزرگوار، پیشوایان مذاهب معروف اسلام مانند مالك بن انس (پیشوای مذهب مالكی)، ابوسفیان ثوری (از مشاهیر اهل سنت)، ابوحنیفه (پیشوای مذهب حنفی)، شافعی (پیشوای مذهب شافعی)، احمد حنبل (پیشوای مذهب حنبلی)، ابن عینیه، محمد بن حسن شیبانی و یحیی بن سعید و غیر ایشان از دانشمندان و محدثان و فقیهان مانند ایوب سجستانی و شعبة بن حجاج و عبدالملك بن جریح و... بودند. یكی از آثار باقیمانده، كتابی است به نام «توحید مفضل» كه امام صادق علیه‌السلام درزمینهٔ خداشناسی به یكی از اصحاب خود به نام «مفضل» تعلیم داده است. از آن حضرت ده‌ها هزار حدیث در زمینه‌های گوناگون برجای‌مانده و تنها «ابو سعید ابان» یكی از شاگردان امام، سی هزار حدیث از آن حضرت نقل كرده است.
مجموع شاگردان امام علیه‌السلام بالغ بر چهار هزار تن بودند. (8)
آن حضرت باب علم را در فلسفه و علم كلام و ریاضیات و شیمی گشود. «مفضل بن عمرو» و «مؤمن الطاق» و «هشام بن حكم» و «هشام بن سالم» در فلسفه و علم كلام تخصص داشتند و «جابر بن حیان» در ریاضیات و شیمی و «زرارة بن اعین» و «محمد بن مسلم» و «جمیل بن دراج» و «حمران بن اعین» و «ابی بصیر» و «عبدالله بن سنان» در فقه و اصول و تفسیر متخصص بودند. (9)
امام برای اصول و فقه قواعدی وضع فرمود تا شاگردان خود را با ملكه اجتهاد و استنباط آشنا و تربیت كند. از جمله قواعد اصولی كه حضرتش بنا نهاد، قاعده «برائت» و «تمییز» و «استصحاب» است و از قواعد فقهی، قاعده «فراغ» و «تجاوز» و «ید» و «ضمان». (10)
اهداف مهم امام صادق علیه‌السلام در این زمینه، سه چیز بود:

• الف. تنظیم قواعدی استوار برای تشریع احكام اسلامی. تا بدین ترتیب استمرار و بقای اسلام را تضمین نماید.

• ب. پاسخ به شبهات و اصلاح احادیث جعلی.

• ج. اثبات امامت و مرجعیت دینی خویش و توجیه وجوب اطاعت از امام عصر. آن سان كه بزرگان علمای سایر مذاهب اسلامی جز اعتراف به برتری و مرجعیت او كاری نتوانستند كنند، همچون اعتراف ابوحنیفه، كه پس از دو سال علم‌آموزی نزد امام صادق علیه‌السلام چنین یادکرده است: «اگر آن دو سال نبود، نعمان (ابوحنیفه) از بین رفته بود.» (11)

روشن است كه اگر فعالیت‌های علمی امام صادق علیه‌السلام در اشاعه فرهنگ دینی و مكتب تشیع نبود، از تشیع و اسلام پس از قرن‌ها اینك خبری نبود.
امام صادق علیه‌السلام دست به پاک‌سازی وسیعی در دین زدند. دین را از انحرافات دینی به وجود آمده پس از دوران طلایی اسلام، پیراستند. از این رو، نقش ایشان در احیای فرهنگ اسلام و غنا بخشیدن به معارف اسلامی بسیار چشم‌گیر است. به همین دلیل، شیعه اثنی عشری را شیعه جعفری نیز می‌نامند; زیرا شیعه بسیاری از معارف خود را از پیشوای ششم خود امام جعفر صادق علیه‌السلام دریافت داشته است؛ و بدین‌سان امام صادق علیه‌السلام مؤسس شیعه جعفری لقب گرفت.


پی‌نوشت‌ها:
1 و 2 و 3. پیشوایان ما ائمه دوازده‌گانه، تألیف استاد عادل ادیب، ص 183 الی 189
4. الفهرست شیخ طوسی، چاپ دانشگاه مشهد، ص 3 و 4
5. رسایل جاحظ از سند وبی، ص 106
6. پیشوایان ما ائمه دوازده‌گانه، تألیف استاد عادل ادیب، ص 190 و 191
7. زندگی امام موسی علیه‌السلام، از قریشی، ص 76
8. امام صادق علیه‌السلام و مذاهب چهارگانه، اسد حیدر، ج 3، ص 27 -28 - 46
9. امام صادق علیه‌السلام، مظفر، ج 1، ص 157
10. پیشین، تألیف استاد عادل ادیب، ص 192
11. سیری در سیره ائمه اطهار، استاد مطهری، ص 147

 

اطلاعات تکميلي

  • قالب تولید: پرسش و پاسخ
  • مخاطب: عمومی
  • قالب های محتوا: بازنشر
  • محیط انتشار: سایت
  • سطح قالب: سطح ب
  • قالب انتشار: مناسب جهت انتشار در «شبکه های اجتماعی», مناسب جهت«پاسخ به شبهات»
خواندن 262 دفعه

نظرات (0)

هیچ نظری در اینجا وجود ندارد

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان یک مهمان ثبت نام یا ورود به حساب کاربری خود.
پیوست ها (0 / 3)
مکان خود را به اشتراک بگذارید
استفاده از مطالب این سایت در راستای ترویج دین مبین اسلام بلامانع می باشد.