مرسلون

محمد طالعی اردکانی

محمد طالعی اردکانی

68238223_Copy محمد طالعی اردکانی

چکیده

امروزه حزن و اندوه و عزاداری برای ائمه علیهم‌السلام، هم کاری زینبی است و هم برای حفظ و اعتلای اسلام واقعی لازم است؛ البته عزاداری صحیح با آداب و شرایط سفارش شده به آن؛ چراکه عمل نکردن به این آداب، نتایج معکوسی را در بردارد؛ درعین‌حال که این سنت فطری اجتماعی باید زنده و پویا و هدفمند باشد، باید راه و روش درست و هدفمندی هم داشته باشد و از تحریف و بدعت و آسیب‌هایی که موجب زوال و ضربه‌پذیری آن می‌شود دوری جست؛ بنابراین نمی‌توان کارهایی را که موجب بدنامی دین و مذهب می‌شود را انجام داد و انتظار ترویج مذهب را داشت؛ بنابراین عزاداری نه‌تنها، جایز بلکه با توجه به آثار و فواید آن امری رایج و موردقبول خردمندان و اهل دانش است و مؤمنان با شهادت امام حسین علیه‌السلام ویارانش عزادار شدند و گریستند و مرثیه گفتند و به زیارت مزار آنان رفتند و تا زمانی که اسلام درصحنه است، این عزاداری‌ها باقی خواهد ماند و بقای عاشورا ضامن بقای اسلام و عزت مسلمین است و لذا توصیه‌شده که عاشورا را زنده نگه‌دارید.

 

مقدمه

انسان به‌عنوان موجودی که دائماً گریبان گیر بلا و ابتلا است، برای تحمل و صبر کردن سختی‌ها به کسی یا چیزی پناه می‌برد و از او کمک برای آرامش قلبی و روحی می‌خواهد؛ کلمه عزاداری هم برگرفته از کلماتی چون عزا و تعزیت است که در عربی به معنای صبر بر از دست دادن‌ها و مصائب استعمال می‌شود؛ ازاین‌رو کمک خواستن از کسی یا چیزی برای تسلی خود و دیگران از معانی چنین الفاظی به دست می‌آید.

اسلام به‌واسطه شهادت‌های حسینی و رشادت‌های زینبی از گردنه‌های دشوار عبور کرده و پس از هزار و اندی سال این‌گونه بی‌پیرایه به دست ما رسیده است. هدف این شهادت‌ها و شهامت و رشادت‌ها چیزی جز حفظ مکتب و دعوت به آن را برای ما تبیین نکرده است. در غیر این صورت تمام خون‌های به‌ناحق ریخته شده تاریخ به مسیر صحیح خود رهنمون نمی‌شد و در فتنه‌های روزگار گم می‌شد.

اگر محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه‌داشته است و اگر عاشورا اسلام را بیمه کرده است به‌واسطه همان عزاداری‌هایی است که خود ائمه علیهم‌السلام در نهان و آشکار به پا داشته‌اند و سفارش داشتند که در تمامی عزاداری‌ها نامی از کربلا به میان بیاید.

عزاداری و سوگواری هدفمند بر عزیزان ازدست‌رفته رویکردی طبیعی است که از مهر و محبت سرچشمه می‌گیرد و از آغاز آفرینش انسان تا حال رواج داشته است و خدای سبحان نیز بر این واکنش طبیعی بشر، مهر تائید زده است؛ پیامبر خاتم صلی‌الله علیه وآله وسلم نیز در مرگ برخی افراد ازجمله حضرت حمزه (عمویش)، جعفر طیار، ابراهیم (فرزندش) و عثمان بن مظعون گریسته است و سال وفات حضرت خدیجه سلام‌الله علیها و ابوطالب علیه‌السلام را در مکه، عام الحزن نامید.

حال نکته قابل‌توجه این است که غایت عزاداری چیست و چه اهدافی در آن دنبال می‌شود؟ در جواب می‌گوییم که گاهی عزاداری برای تسلی یافتن است و چه‌بسا درعین‌حالی که به جهت تسلی یافتن هست، اهداف مهم‌تری را دنبال می‌کند تا در این دنیا کارایی مؤثرتر و بادوامی داشته باشد.

امامان شیعه علیهم‌السلام به مردم آموختند که با عزاداری بر مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام در کنار مصیبت‌های شخصی، همواره دید روحی خود را از سطح غم‌های نازل و شخصی به اهداف مهم بشری و الهی توسعه دهند؛ زیرا تا زمانی که این اهداف و آرمان‌های مهم در جامعه رایج نشوند این‌ها در معرض زوال و ضربه‌پذیری هستند. بدین ترتیب عزاداری و نوحه‌گری و گریه و حزن به یکی از آداب و سنن اجتماعی مهم شیعه تبدیل گشته است و رهبران شیعه هم از این امکان در جهت پیشبرد اهداف شیعه بهره برده‌اند.

علاوه بر لزوم ارتقای آیین عزاداری و تعظیم شعائر، فضای نقد و بازنگری را هم باید در خود به همراه داشته باشد. علاوه بر این‌که این امر پسندیده است باید این اصل هم موردتوجه قرار گیرد که هدف ما درمان و اصلاح این امر مهم و خارج نشدن آن از مسیر اصلی خودش است. در فضای نقد هم نباید به تخریب دستاوردهای گذشتگان و نیز باعث دل‌زدگی صحنه‌گردانان این سنگر مهم شویم.

 

عزاداری

تعریف واژه عزاداری در لغت و اصطلاح

عَزِیَ (عَزاء): تسلی دادن، آرامش یافتن، خود را تسلی دادن. (1)

عَزَّی: دلداری دادن، تسلیت گفتن به کسی (به سبب درگذشت کسی یا فقدان چیزی)، همدردی کردن باکسی، ابراز همدردی کردن کسی مثلاً با بازماندگان میتی.

تَعَزّی: صبر اختیار کردن؛ … تَعَزّی عن: خود را تسلی دادن در امر ناگواری. (2)

عزاداری در اصطلاح یعنی همین عزاداری‌های معمولی که قرن‌ها است هیئت‌های حسینی به راه می‌افتند و به سر و سینه می‌زنند به‌عنوان اعلام مصیبت. (3)

برپایی هیئت‌های مذهبی، مجالس روضه‌خوانی، مداحی و سینه‌زنی از انواع عزاداری محسوب می‌شوند.

 

ریشه‌های عزاداری در قرآن

مرسوم است که می‌گویند اولین روضه‌خوان خود خداست.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ، النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ، إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ، وَهُمْ عَلَىٰ مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ، وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (4)

قرآن می‌فرماید که این مؤمنین فقط به جرم اینکه مؤمن بودند، سوخته شدند و قرآن در اینجا روضه سوخته شدن این مظلومین را می‌خواند.

در جای دیگری می‌فرماید: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِی قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ (5)

چه پیامبرانی بودند و چه یاران مخلصی داشتند؛ این یاران مخلص، تلاش و جهاد می‌کردند، خسته نمی‌شدند و تاآخرین‌نفس قیام کردند؛ یعنی قرآن دارد از ایثار آن‌ها تعریف و تمجید می‌کند.

همین‌طور در سوره مریم آیه 41 و سوره تکویر آیه 5 مواردی ازاین‌دست اشاره‌شده است.

 

فلسفه عزاداری

زنده نگه‌داشتن مکتب اسلام

هدف ائمه علیهم‌السلام همگی در راستای احیای دین و روشن نگه‌داشتن چراغ مکتب برای هدایت انسان‌ها بوده است و در این راه از هیچ تلاشی دریغ نکرده‌اند. حال زنده نگه‌داشتن نام و یاد هرکدام از ائمه اطهار علیهم‌السلام تأثیر مستقیمی در زنده نگه‌داشتن مکتب اسلام دارد.

در حدیثی حضرت رضا علیه‌السلام ـ فرموده است: مَنْ جَلَسَ مَجْلِساً یُحیی فیه اَمرُنا لَم یَمُتْ قَلْبُهُ یَومَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ (6): هرکس در مجلسی بنشنید که در آن، امر (و خط و مکتب) ما احیا می‌شود، دلش در روزی که دل‌ها می‌میرند، نمی‌میرد.

شهید مرتضی مطهری می‌گوید: آن‌ها که توصیه کردند که عزای حسین بن علی علیه‌السلام باید زنده بماند، برای این بوده که هدف حسین بن علی علیه‌السلام مقدس بود. امام حسین علیه‌السلام یک مکتب را به وجود آورد، می‌خواستند مکتبش زنده بماند. (7)

 

اجر رسالت پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و اله

در اینجا به ذکر مطلبی از سید شرف‌الدین بسنده می‌کنیم که مجالس عزاداری اهل‌بیت علیهم‌السلام، یک مجمع عظیم شیعه است که به نام پیامبر صلی‌الله علیه و اله و دودمانش تشکیل می‌شود و در آن به ریسمان خداوند و کتاب و سنت، دو اصل باقیمانده گران‌بهای پیامبر صلی‌الله علیه و اله چنگ زده می‌شود و در این مجامع، شیعیان جمع می‌شوند تا اجر رسالت را به دوستی دودمان پیامبر صلی‌الله علیه و اله اسلام بپردازند و اهداف عالیه اهل‌بیت علیهم‌السلام را زنده سازند. (8)

فراموش نکردن ارزش‌ها

در هر جامعه ارزش‌هایی وجود دارد که گاهی ناخودآگاه فراموش می‌گردد و زمانی آگاهانه وانهاده می‌شود؛ ارزش‌های حاکم در جامعه اسلامی بیشتر همان ارزش‌های دینی‌اند که از متن داده‌های وحیانی برآمده‌اند نه یافته‌های عقلانی خام همانند سکولاریسم؛ راه‌های زیادی برای یادآوری این ارزش‌ها در گزاره‌های دینی وجود دارد که سوگواری امام حسین یکی از عینی‌ترین و مؤثرترین راه‌ها به شمار می‌رود.

 

دعوت به دین

مجالس سوگواری برای اهل‌بیت علیهم‌السلام دعوتگاهی به‌سوی دین به نیکوترین وجه و بهترین برنامه برای اسلام است. در این مجالس علاوه بر عزاداری و سوگواری بر مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام، بابیان معارف واقعی اهل‌بیت علیهم‌السلام دل‌های مردم آماده پذیرش به دین مبین اسلام خواهد شد.

 

حسینی منش شدن، نپذیرفتن ظلم

امروزه، هم راه سالار شهيدان زنده است و هم‏ مرام و مسلک اموی و مروانی و عباسی وجود دارد؛ این‌که سفارش فراوان به اشک ريختن و عزاداری کردن نموده‌اند براي آن است که اشک بر شهيد اشتياق به شهادت را به همراه دارد، خوی حماسه را در انسان زنده و طعم شهادت را در جان او گوارا می‌گرداند؛ چون اشک، رنگ کسی را می‌گیرد که برای او ريخته می‌شود و همين رنگ را به صاحب اشک نيز می دهد؛ ازاین‌رو انسان حسينی‏ منش، نه ستم می‌کند و نه ستم می‌پذیرد؛ این‌که عده‌ای به فکر ظلم کردن يا ظلم‌پذیری هستند براي آن است که خوي حسينی در آن‌ها نيست وگرنه شيعه خاص حسين ‏بن علی علیه‌السلام نه ظلم می‌کند و نه ظلم می‌پذیرد؛ آن‌کسی که ظلم ‏پذير است اموی مسلک است چنان‌که ظالم هم اموی صفت است، هرچند که زمزمه «يا حسين» بر لب داشته باشد؛ و در قيامت که هرکسی را به نام زمامدارش صدا می‌زنند: (يوْم ندْعوا کلَّ أُناسٍ بإمامهم)، شخص ستمگر در صف امويان شرکت می‌کند. لذا اگر انسان بخواهد بفهمد که راهيِ راه حضرت حسين ‏بن علی علیهم‌السلام است يا راهی راه امويان، بايد ببيند که در او خوی ستم‏ پذيری يا سلطه ‏گری وجود دارد يا نه؛ اگر گرايش به اين خصلت‌های زشت را در خود ديد بايد در اخلاق خود تجديدنظر کند. (9)

 

آثار و برکات عزاداری

عزاداری بر اهل‌بیت علیهم‌السلام آثار و برکات بسیاری، هم دنیوی و هم اخروی دارد که برشمردن همه این‌ها در این مقال نمی‌گنجد؛ ما در اینجا به ذکر چند مورد بسنده می‌کنیم:

حفظ مکتب اسلام

امام خمینی (ره) می‌فرماید: «گریه کردن بر عزای امام حسین علیه‌السلام، زنده نگه‌داشتن نهضت وزنده نگه‌داشتن همین معنا است که یک جمعیت کمی در مقابل یک امپراتوری بزرگ ایستاد... و «نه» گفت». (10)

از ارزنده ‏ترین آثار و برکات مجالس عزادارى و گریه بر ابی‌عبدالله حسین علیه‌السلام، حفظ رمز نهضت حسینى است؛ به‌راستی چرا در دوران منحوس سلاطین و پادشاهان جور، از برپایى مجالس عزاى اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌خصوص سالار شهیدان جلوگیرى مى‌شد؟ آیا نه این است که عزاى حسینى و امامان شیعه علیهم‌السلام، سبب مى‌شود که سخنوران و دانشمندان متعهد و انقلابى، مردم را از ظلم‏هاى حکومت‌ها آگاهى می‌دهند و انگیزه قیام آن حضرت که امربه‌معروف و نهى از منکر است به اطلاع مردم می‌رسد؟ آرى، این‌گونه مجالس، آموزشگاه‌ها و دانشگاه‌هایى است که به بهترین روش و زیباترین اسلوب مردم را به‌سوی دین خوانده و عواطف را آماده مى‏کند و جاهلان و بى‏خبران را از خواب‌سنگین غفلت بیدار مى‏سازد و نیز در این مجالس است که مردم، دیانت را همراه باسیاست، از مکتب حسین بن على علیه‌السلام مى‏ آموزند.

گریه بر سیدالشهدا علیه‌السلام و تشکیل مجالس عزاى حسینى نه‌تنها اساس مکتب را حفظ مى‏کند، بلکه باعث مى‏گردد شیعیان با حضور در این مجالس از والاترین تربیت اسلامى برخوردار شده و در جهت حسینى شدن رشد و پرورش یابند.

 

نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام

یکى دیگر از آثار و برکات مجالس عزادارى سیدالشهدا علیه‌السلام این است که مردم در سایه مراسم عزادارى به حقیقت معارف اهل‌بیت و اسلام آشنا شده و براثر تبلیغات وسیع و گسترده‏اى که همراه با این مراسم انجام مى ‏گیرد، آگاهى توده مردم بیشتر شده و ارتباطشان با دین حنیف، محکم‌تر و قوی‌تر مى‏ گردد؛ چه این‌که قرآن و عترت دو وزنه نفیسى هستند که هرگز از یکدیگر جدا نمى ‏شوند و این آگاهى در اقامه ماتم و مراسم سوگوارى عترت رسول اکرم صلی‌الله علیه وآله وسلم به‌خصوص امام حسین علیه‌السلام به آحاد مردم داده خواهد شد.

 

آمرزش گناهان

اولین نتیجه عزاداری، آمرزش گناهان است؛ طبق روایات اگر کسی وارد جلسه عزای امام حسین علیه‌السلام شود و عزاداری کند، گناهان او آمرزیده می‌شود؛ (11) چنانکه از پیامبر صلی‌الله علیه وآله وسلم و ائمه طاهرین علیهم‌السلام رواياتی در اهمیت عزاداری و اينکه گریه بر مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام بهشت را واجب مي‌گرداند، واردشده است؛ بحمدالله همیشه جلسات عزاداري رونق داشته و سزاوار نیست کسی خود را از فيض آن و نتایج مفید آن محروم سازد.

 

لزوم سرمشق گرفتن از درس‌های اخلاقی عاشورا

در مجالس عزاداری بايد توجه شود که امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا، در آن بحبوحه جنگ، نماز خواندند؛ پس شیعه ايشان هم باید به نماز اهمیت بدهد؛ در عزاداری‌ها مي‌فهميم که امام حسین علیه‌السلام به خاطر دین، همه هستی خود، حتی بچه شیرخوار را درراه خدا فدا کردند؛ پس ما نيز بايد درباره دين، از هيچ کوششی دريغ نکنيم و در رابطه با ديگران، ایثار و گذشت و فداکاری داشته باشیم؛ امام حسین علیه‌السلام برای احيای تشیع تلاش کردند؛ ما نيز بايد با عمل و رفتار خود، تشیع را سربلند کنیم؛ وقتی این‌گونه رفتار کرديم، مسلماً ثواب اين عزاداری بالاترينِ ثواب‌هاست؛ از وقتی کسی وارد مجلس عزاداري امام حسین علیه‌السلام می شود، به خاطر توبه و رابطه عاطفی با آن حضرت، گناهان او مي‌ريزد و بالاترين ثواب‌ها را که از حج و عمره نيز بالاتر است، مي‌برد.

بنابراين حتی در یک شبانه‌روز یا یک جلسه عزا، انسان مي‌تواند جداً خود را اصلاح کند و با برقراري رابطه عاطفي با امام حسين علیه‌السلام در قيامت همراه با آن حضرت زير لواي حمد رفته، از آب کوثر بنوشد تا سایر مردم از حساب‌وکتاب فارغ شوند، سپس با امام حسين «علیه‌السلام» به بهشت برود.

 

ضرورت تحکیم بنیه اعتقادی

اگرچه اعتقادات تشیع ریشه‌دار و مستحکم است؛ اما متأسفانه جامعه و به‌خصوص جوانان، آن‌طور که شایسته است، در جهت تحکیم مبانی اعتقادی تلاش نمی‌کنند؛ حاصل کوتاهی در تقویت بنیه اعتقادی، تأثیر شبهات رنگارنگ بر ذهن و فکر جوانان است؛ به‌خصوص در زمان ما که زمان شبهه شده است و متأسفانه بدخواهان تشیع، بسیار پرکارند و هرروز برای تشيع، برای ولایت و برای عزاداری به شبهه می‌پردازند؛ در نتیجه هر چه مراسمات عزاداری بیشتر و حضور مردم و جوانان پررنگ‌تر باشد خودبه‌خود توطئه‌های آن‌ها خنثی و همچنین در تقویت اعتقادات مردم بسیار مؤثر خواهد بود.

 

تاریخچه مجالس عزاداری حسینی

از خلقت آدم تا زمان وقوع حادثه کربلا، جریان شهادت سرور و سالار شهیدان به طرق مختلف مطرح گردیده است؛ برای آن امام همام، انبیا و امامان گریسته و یا متألم شده‌اند و از ضجّه فرشتگان و بُکای آنان در کتب مشهور سخن به میان آمده است.
صحابه بزرگوار پس از آگاهی از حوادثی که در آینده اتفاق خواهد افتاد، برای امام حسین (علیه‌السلام) گریه کرده‌اند، بااینکه آن امام هنوز به دنیا نیامده بود.

بعد از وقوع حادثه کربلا، اولین کسانی که این مصیبت عظمی را با چشمانی اشک‌بار گزارش می‌کردند، حضرت امام سجاد علیه‌السلام و زینب کبری سلام‌الله علیها و سایر بازماندگان بودند.

آنان در کنار اجساد، بازار، کنار دروازه‌ها، مجالس عمومی، در سجده و در جمع نمازگزاران و گاهی در حضور حاکمان ستمگر به بیان مصائب مبادرت می‌ورزیدند؛ امام سجاد علیه‌السلام 25 سال سوگوار عاشورا بود تا آن را زنده نگه دارد؛ امام محمدباقر علیه‌السلام در واقعه عاشورا حضور داشت و ذکر مصیبت عاشورا و عزاداری در صحرای عرفات را توصیه می‌کرد؛ ائمه بعدی و سپس پیروان صادق آنان نیز بر این امر تأکید داشتند.

در اینجا به روایاتی در این زمینه اشاره می‌کنیم:

از حضرت امام رضا علیه‌السلام چنین آمده است:

کانَ ابی اِذا دَخَلَ شهرُ المُحرّم لایُری ضاحِکاً وکانَتِ الکِآبةُ تغلبُ علیه حتّی یَمْضیَ مِنْهُ عشرةُ ایّامٍ، فإذا کانَ الیَومُ العاشرُ کانَ ذلکَ الیومُ یَوْمَ مُصیبَتِهِ وبکائِهِ (12): چون ماه محرّم وارد می شد، حضرت موسی بن جعفر ـ علیه‌السلام ـ دیگر خندان دیده نمی‌شد و غم و افسردگی بر آن حضرت غلبه می‌یافت تا آن‌که ده روز از محرّم می‌گذشت. روز دهم (عاشورا) که می‌شد، آن روز، روز مصیبت و اندوه و گریه وی بود.

قالَ رسولُ اللّه صلى اللّه عليه وآله وسلم: يا فاطِمَةُ! كُلُّ عَيْنٍ باكِيَهٌ يَوْمَ الْقيامَةِ اِلاّ عَيْنٌ بَكَتْ عَلى مُصابِ الْحُسَينِ فَاِنِّها ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ بِنَعيمِ الْجَنّةِ (13): فاطمه جان سلام‌الله علیها! روز قيامت هر چشمى گريان است؛ مگر چشمى كه در مصيبت و عزاى حسين علیه‌السلام گريسته باشد، كه آن چشم در قيامت خندان است و به نعمت‌های بهشتى مژده داده می‌شود.

عَنِ الصّادق عليه السلام: نيحَ عَلَى الْحُسَينِ بْنِ عَلي سَنَةً فى كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ وَ ثلاثَ سِنينَ مِنَ الْيَوْمِ الَّذى اُصيبَ فيهِ (14): يك سال تمام، هر شب و روز بر حسين بن على عليه السّلام نوحه‌خوانی شد و سه سال، در روز شهادتش سوگوارى برپا گشت.

اهمیت عاشورا به‌اندازه‌ای است که نه‌تنها شیعیان بلکه بسیاری از اهل سنّت نیز عزاداری می‌کنند و حتی پیروان ادیان و مذاهب الهی نیز برای سوگواری آن حضرت احترام قائل‌اند و برای تشکیل مجالس مبادرت می‌ورزند.

 

آسیب‌شناسی عزاداری

با توجه به اینکه عزاداری بر اهل‌بیت، از مهم‌ترین و شاخص‌ترین شعائر دین هست، دچار آفت‌ها و آسیب‌هایی می‌شود که اگر این‌ها شناسایی و با آن‌ها مبارزه نشود؛ علاوه بر این‌که عزاداری از هدف اصلی خود خارج می‌شود، دیگر آن تأثیرگذاری و فلسفه‌ای که برای آن بیان‌شده نیز از دست خواهد رفت. ما در اینجا به ذکر چند مورد از این آفات اشاره می‌کنیم:

ضرورت هشیاری نسبت به تحریفات عزاداری

تحريف در لغت به معناى تغيير و تبديل است. (15)

و در قرآن به معناى تغيير كلمه از معنايى به معناى ديگر به‌کاررفته است؛ و آيه: يَسْمَعُونَ كَلامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ (16) ناظر به همين مطلب است.

مهم‌ترین آسیبی که یک عزاداری با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند رسوخ تحریفات در آن است. امروزه گروه‌ها و فرقه‌های ضاله و حکومت‌های استکبار درصدد ضربه زدن به دین اسلام و مذهب اهل‌بیت می‌باشند؛ ازجمله کارهایی که می‌توان نام برد: به سخره گرفتن مظاهر دینی ازجمله عزاداری و گریستن بر مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام هست.

تحریف انواعی دارد: تحریف لفظی، تحریف معنوی، تحریف لحنی؛ در بحث موردنظر همه موارد تحریف از آسیب‌هایی است که باید بدان توجه داشت و از آن احتراز کرد.

تحریف خاصیت اصلی و ماهیت عزاداری را از بین می‌برد، به‌جای هدایت ضلالت می‌آورد و چه‌بسا در خیلی موارد به‌جای تشویق به طاعت، معصیت و گناه را در پی دارد. تحریف ضربتی غیرمستقیم می‌زند که از ضربت مستقیم چه‌بسا کاری‌تر و نافذتر است.

 

وظایف ما در قبال تحریفات عزاداری

• نیازسنجی و تبیین هدف درست برای گردانندگان هیئت‌های عزاداری

• سوق دادن هیئت‌ها مذهبی و عزاداری به سمت وظایف اساسی آن‌ها

• برنامه‌ریزی هوشمندانه و متناسب برای عزاداری‌ها

• استفاده از خطبا و مداحان آگاه و فهیم در عزاداری‌ها

• تلاش در جهت سلسله وار بودن مباحث سخنرانان

• دعوت نکردن از مرثیه‌سرایان با مطالب نادرست

• از بین بردن میل به ازدحام جمعیت در عزاداری

• عدم اسطوره‌سازی بی‌جا از اهل‌بیت علیهم‌السلام

 

غافل نشدن عزاداری از نماز اول وقت

خود امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا علنی نماز خود را بیرون از خیمه و در وسط معرکه جنگ آن‌هم در اول وقت خود به‌جا آورد؛ اصلاً اقامه عزاداری یعنی همین نماز اول وقت؛ چرا وقتی امام حسین علیه‌السلام در ظهر عاشورا در نماز است، ما به عزاداری بپردازیم. اصلاً فلسفه عزاداری برای زنده نگه‌داشتن راه و نهضت اوست. راه و نهضت او به اقامه و برپایی نماز در اول وقت است.

 

بی‌وقت عزاداری نکردن

از آفت‌هایی که گریبان گیر عزاداری‌ها شده است عزاداری‌ها در وقت‌هایی است که اصولاً مردم به استراحت می‌پردازند که باید از عزاداری بی‌وقت جلوگیری کرد تا باعث دل‌زدگی عوام نشود.

 

مزاحم نبودن آلات عزاداری و بلندگوهای مجالس

متأسفانه در مراسمات عزاداری از آلاتی چون طبل و دهل و سنج و... استفاده می‌کنند که صداهای بسیار مهیبی هم دارد؛ در موارد بسیاری مشاهده‌شده که این صداها به زنان باردار و کودکان و سالمندان آسیب‌های جدی را رسانده است؛ آیا واقعاً اگر این آلات نباشد یا از آلاتی استفاده شود که صداهای متناسب‌تری داشته باشد از ثواب عزاداری ما کاسته می‌شود؟

 

چشم و هم‌چشمی نکردن

گاهی رقابت‌هایی را در بین عزاداری‌ها می‌بینیم که واقعاً تعجب‌آور است. از تعداد دیگ‌های نذری و تعداد گوسفندان قربانی شده گرفته تا تعداد جمعیتی که می‌آید، برای هیئت‌های دیگر مهم است و با آن با یکدیگر به رقابت می‌پردازند؛ این‌ها بشدت به عزاداری اصیل اهل‌بیت علیهم‌السلام ضربه می‌زند و مسؤولین هیئت‌ها و مردم عزادار باید مراقب باشند در چنین دامی گرفتار نشوند.

 

اجتناب از تعصبات قومی و قبیله‌ای

اینکه هر قومی و قبیله‌ای برای خود هیئتی بزند و برای عزاداری رسم و رسوماتی را از خود دربیاورد تا متمایز از قوم و قبیله دیگر باشد، از آفت‌هایی است که باید از آن احتراز کرد؛ چه‌بسا خیلی از این‌ها تعصبات جاهلانه‌ای است که شیطان به آن رنگ و لعاب می‌دهد.

 

طولانی نشدن عزاداری‌ها

در نماز جماعت که از عزاداری هم مهم‌تر است می‌گویند که مراعات ضعیف‌ترها را بکنید؛ اما در عزاداری‌ها و مجلس وعظ می‌بینیم که منبرها و مداحی‌ها بسیار طولانی می‌شود و در بسیاری از موارد، به آخر شب کشیده می‌شود؛ وقتی در احکامی واجب، دستوراتی این‌چنین سهل گیرانه در دین آمده است؛ چه ضرورتی دارد، در اعمال مستحبی این‌گونه سخت گیرانه عمل کنیم. چه‌بسا در طولانی کردن این مراسمات تا ساعات پایانی شب منجر به فوت واجبی از دین که همان نماز صبح است؛ می‌شود.

 

انتخاب نام‌های شایسته برای هیئت‌ها

انتخاب نام‌های متناسب با هیئت و در شان اهل‌بیت علیهم‌السلام از مهم‌ترین کارهاست. بسیاری از نام‌ها علاوه بر نامتناسب بودن به‌نوعی شأن و حرمت ائمه را هم تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. تا نام‌هایی چون خادمان حسین علیه‌السلام است؛ چرا نام دیوانگان حسین علیه‌السلام را انتخاب کنیم.

پرهیز از بستن راه و جاده‌ها

با توجه به وجود این‌همه تکایا و حسینیه‌ها و حتی مساجد، خیلی لزومی نیست که مجالس را به خیابان و کوچه‌ها کشاند؛ خصوصاً امروزه باوجود وسایل نقلیه زیاد و ترافیکی که هست بستن راه و جاده‌ها، منجر به اختلال در زندگی و عبور و مرور مردم می‌شود و چه‌بسا در آن حقوقی از مردم تلف می‌شود؛ که باعث ضمان بر گردن انسان می‌شود.

 

پرهیز از امور غیربهداشتی

امروزه با توجه به پیشرفتی که در حوزه‌ها شهرها شده است، نظافت در شهرها هم برای خود، پیشرفت متناسبی کرده است درنتیجه همیشه شهرها عموماً تمیز هستند؛ متأسفانه با شروع ماه عزاداری و دادن نذری که چند روزی هم بیشتر نیست، تمام خیابان‌ها و کوچه‌ها از ظروف باقیمانده نذری پر می‌شود و جلوه شهر را بسیار زشت و زننده می‌کند؛ اسلام و اهل‌بیتی که خود تأکید فراوانی بر نظافت و امور بهداشتی داشتند نباید، در مراسم عزاداری که به نام آن‌ها انجام می‌شود شاهد، چنین صحنه‌های باشیم.

 

مداحی نکردن به سبک آهنگ‌های لهو و لعب

در مواردی مداحان، برای دل‌نشین‌تر شدن مداحی خودشان، از افرادی که در مجالس لهو و لعب، برای عشق‌های فاسد زمینی، می‌خوانند؛ تقلید می‌کنند که ریختن عشق خالص و ناب، به امام حسین علیه‌السلام در این مداحی، با چنین لحنی، به‌دوراز شأن اهل‌بیت هست؛ همچنین در برخی موارد اشعاری که مربوط به مجالس شادی است در عزا خوانده می‌شود. همه این‌ها مضر به عزاداری است.

آیت‌الله مکارم شیرازی در سخنرانی فرمودند: روایت داریم که در آخرالزمان، گروهی می‌آیند و قرآن را با آهنگ‌های لهو و فساد می‌خوانند، عذاب شدیدی برای این جمعیت در روایت واردشده است، یعنی عذابش از آهنگ‌هایی که در شعرهای غیرمذهبی استفاده‌شده بدتر است، چون از آن در مذهب استفاده کرده است. (17) 

 

دعوت نکردن مردم برای برهنه شدن جهت سینه‌زنی

در مجالس عزاداری نباید برای سینه‌زنی و شور و هیجان بیشتر، عزاداران را دعوت به برهنه شدن کرد؛ نظر بعضی مراجع عظام این است که اگر زنان باشند و ببینند این گناه است؛ فارغ از گناه بودن آن، درآیات و روایات نه بدان سفارشی‌شده است و نه اثری بر آن بار می‌شود؛ امروزه هم باوجود فضاهای مجازی و ارسال تصاویر آن به‌کل دنیا اصلاً به مصلحت نیست؛ چراکه تصویر خوبی از شیعه، بر اذهان برجای نمی‌گذارد.

 

عدم تشویق مردم برای آسیب رساندن به بدن

انسان باید در میدان جهاد و شهادت، خود را برای هر جان‌فشانی آماده کند؛ در مجالس عزاداری اصلاً شایسته یک مسلمان نیست که صرف عزاداری، به بدن خود آسیب برساند. مداحان عزیز هم باید این نکته را توجه داشته باشند که از هرگونه تشویق و تحریک عزاداران هم برای آسیب‌رسانی بپرهیزند.

 

پرهیز از روضه‌های سخت در مجالس عادی

بعضی از روضه‌ها واقعاً دردناک است و شاید امام زمان عج الله تعالی فرجه الشریف راضی نباشد، به این شدت و با این مکشوفیت خوانده شود. مداح هنرمند، آن است که در عین این‌که از کنار مصیبت رد می‌شود، مردم را بگریاند؛ این هنر نیست که در هر مجلس عزاداری، سخت‌ترین روضه‌ها را بخواند و مردم را بگریاند.

 

اجتناب از قمه‌زنی

در قدیم‌الایام در بین طبقه عوام‌الناس مرسوم بود که در روزهای عزاداری بر بدن خودشان قفل یا قمه می‌زدند؛ بعدها علما و بزرگان با این عمل، به مقابله برخاستند و سرانجام، از آن شدت و حدت، کاسته شد و تقریباً در ایران تا مرز نابودی رفت؛ اما متأسفانه چند سالی است، برخی دست‌هایی هستند که دوباره این عمل را به ورطه احیا بکشانند؛ قمه زدن از کارهای خلاف است و باید در مقابل این کار بسیار غلط، ایستاد؛ امروزه استکبار جهانی و وهابیت برای ضربه زدن به شیعه از همین صحنه‌ها استفاده می‌کند و شیعیان را موجوداتی خشن و وحشی به دنیا معرفی می‌کنند. درجایی که ریاکاری باعث اسلام هراسی شود و اصل دین، مورد اتهام قرار گیرد؛ قطعاً آن کار حرام و خلاف شرع خواهد بود. این چه عزاداری است که علیه اسلام و شیعیان از آن استفاده می‌شود؟ قطعاً خود امام حسین علیه‌السلام، هم به این‌گونه کارها، در عزاداری، راضی نیست.

 

اعتدال در نذرها

یکی دیگر از آفاتی که مجالس عزا بعضاً گرفتار آن می‌شوند عدم اعتدال در نذری دادن است؛ در بسیاری موارد نذری‌ها بیش‌ازحد فراوان پخت می‌شود که هزینه‌های گزافی را در بردارد و به‌تبع غذاها اسراف شده و یا دور ریخته می‌شود که این با سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام سازگاری ندارد. باوجود مشکلات اقتصادی مردم و نیز مستحقینی که نیاز دارند باید برای عزای امام حسین علیه‌السلام به‌اندازه و با برنامه هزینه شود تا علاوه بر اینکه شان مجلس امام حسین علیه‌السلام حفظ شود دچار اسراف و تبذیر هم نشویم؛ خصوصاً که امروزه طبقه مرفه بی‌درد خیلی ما را متهم می‌کنند که این پول‌ها صرف فقرا بشود درحالی‌که نمی‌دانند همین نذری‌ها هم برای فقرا داده می‌شود؛ درعین‌حال باید هزینه‌ها طوری باشد که از مواضع تهمت تا حد امکان دوری جسته باشیم.

 

وظایف خطبا و وعاظ در جلوگیری از این آسیب‌ها

هرکسی در هر جایگاهی به‌نوبه خود باید تلاش کند تا هرچقدر که می‌تواند از ورود این آسیب‌ها به عزاداری جلوگیری کند که دراین‌بین نقش وعاظ و خطبا از همه چشمگیرتر است. در اینجا به پاره‌ای از وظایف آن‌ها اشاره می‌کنیم:

• شناسایی تحریف‌ها و بدعت‌ها

• متقن بودن مطالب سخنرانی

• بی‌مطالعه منبر نرفتن

• خالی نبودن منبرها از معارف اهل‌بیت

• مستدل و منطقی بودن منبرها و جلسات موعظه

• دقت در محتوای روضه‌ها

• خواندن روضه‌های از مقاتل معتبر و حتی‌الامکان از رو خواندن

• افزایش دادن ایمان و معرفت دینی مردم

• جواب دادن به شبهات نه افزایش شبهات

 

وظایف مداحان و شعرا

در درجه بعد از وعاظ و خطبا این مداحان و شعرا هستند که نقش مهم‌تری را در جلوگیری از این آسیب‌ها دارند و درصورتی‌که این مداحان به این نکته توجه نداشته باشند ضربه بزرگی را بر پیکره عزاداری وارد می‌کنند که شاید جبران‌ناپذیر باشد؛ در اینجا نیز به پاره‌ای از وظایف آن‌ها اشاره‌ای گذرا می‌کنیم:

• خالی نبودن مداحی از معارف و دستورات اهل‌بیت علیهم‌السلام

• انتخاب شعر آموزنده و با توجه به نیاز جامعه

• استفاده از اشعار عالی و محکم و گویا

• بیان فلسفه قیام عاشورا و فلسفه عزاداری‌ها

• استفاده از شعر و شعارهای حسینی

• استفاده نکردن از شعرهای کم‌مایه و زشت و دور از شأن ائمه علیهم‌السلام

• اجتناب از اباطیل و مطالب خلاف واقع

• غلو نکردن و اسطوره بیهوده نساختن

• مخاطب شناسي توسط وعاظ و مداحان

• دروغ نگفتن

• پرمغز و محتوا بودن مطالب

• داشتن صدای خوب و متناسب

• آموزش دیدن مداحان و شاعران

• رعایت وقت نماز

• تخلق به اخلاق نیکو

• احترام به پیشکسوتان

• خسته نکردن عزاداران

 

شاعر چه خوب سروده است:

آب دریا را اگر نتوان کشید هم به‌قدر تشنگی باید چشید؛ سخن پیرامون عزاداری و آسیب‌شناسی آن بسیار فراوان است که در این مقال نمی‌گنجد؛ در این زمینه می‌توان فراوان قلم زد. ما برای اینکه اندکی از این دریای بی‌پایان بهره‌ای برده باشیم به همین مقدار بسنده می‌کنیم انشالله که مورد رضای حضرتش واقع‌شده باشد.

 

نتیجه‌گیری

آنچه امروز در حال رشد و پیشرفت و رونق است، طلیعه‌ای از باروری فرهنگ شیعه از طریق سنت عزاداری است و باید بپذیریم که تا رسیدن به تعالیم درخشان تشیع و معارف ناب اسلام در این زمینه راهی دراز را در پیش داریم. ازاین‌رو باید در این زمینه تلاش بسیاری صورت بگیرد و این فرهنگ عزاداری هر چه‌بهتر و منظم‌تر انجام شود تا چهره درست از اسلام و شیعیان در جهان منعکس شود.

از عمده مواردی که مؤثر در این امر مهم است جلوگیری از آسیب‌های تأثیرگذاری چون قمه‌زنی در عزاداری است که الآن امروزه از مهم‌ترین ابزاری است که دشمن نهایت استفاده را برای ضربه زدن به اسلام استفاده می‌کند؛ در این راستا هر قشری و هرکسی در هر جایگاهی وظیفه‌ای دارد که اگر درست به این وظایف عمل نشود چه‌بسا ضربات جبران‌ناپذیری را به بار خواهد آورد.


پی‌نوشت:
1) ابن منظور، لسان العرب، ماده عزا
2) محمد الزبیدی، تاج العروس، المکتبه الحیاه، بیروت، جلد 10، صفحه 241
3) فرازهایی از بیانات مقام معظم رهبری در تاریخ 12 مرداد 1373
4) بروج، آیات 4-8
5) آل‌عمران، آیه 146
6) الأمالی (للصدوق)، جلد 1، صفحه 73
7) مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، جلد 1، صفحه 217
8) سید شرف‌الدین، فلسفه شهادت و عزاداری حسین بن علی علیه‌السلام، مترجم علی صحت، انتشارات مرتضوی، خرداد 1351، صفحه 110
9) جوادی آملی، حماسه و عرفان، نشر اسراء، صفحه 310
10) صحیفه امام، جلد 10، صفحه 315
11) تفسير القمی، جلد 2، صفحه 292؛ بحارالانوار، جلد 45، صفحه 257
12) امالی، شیخ صدوق، صفحه 111
13) علامه مجلسی، بحارالانوار، جلد 44، صفحه 293
14) بحارالانوار، جلد 79، صفحه 102
15) تاج العروس، زبيدى، جلد 6، صفحه 69
16) كتاب العين، الخليل، جلد 3، صفحه 211؛ لسان العرب، ابن منظور، جلد 9، صفحه 43
17) سخنرانی آیت‌الله مکارم در جمع مداحان تاریخ 16/11/1383

استفاده از مطالب این سایت در راستای ترویج دین مبین اسلام بلامانع می باشد.