مرسلون

اقسام جهاد معنوی در امر رهبری

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
اقسام جهاد معنوی در امر رهبری اقسام جهاد معنوی در امر رهبری

جهاد معنوی:
جهاد در زبان عربی به معنای مشقت و رنج است. (1) در اصطلاح قرآنی به معنای بذل جان و مال و توان خويش درراه خدا و اقامه شعاير دينی و اعتلای اسلام به‌کاررفته است (2). بنابراين با جنگ و خشونت و درگيری که در زبان عربی با واژه حرب به‌کاررفته است، تفاوت ماهوی دارد.

جهاد نفس دارای دو مفهوم است:
۱) جهاد نفس به معنای آنکه انسان باجان و نفس خويش در جهاد مقدس نظامی شرکت کند و همان‌طوری که مال خويش را صرف اين جهاد با دشمنان بيرونی می‌کند، نفس خويش را نيز صرف و هزينه کند و باجان فشانی و فدا کردن نفس از اسلام و مسلمين و مرزهای جغرافيايی زمین‌های مسلمين و دولت اسلامی به‌عنوان مجاهد و مرابط دفاع کند و اجازه ندهد دشمن وارد سرزمین‌های اسلامی می‌شود. در آيات قرآنی اين نوع از جهاد نفس به‌عنوان جهاد درراه خدا و جهاد با اموال و انفس درراه خدا بیان‌شده است.
۲) جهاد نفس به معنای جهاد عليه نفس و هواهای سرکش آنکه در آياتی ازجمله آيه ۶ سوره مبارکه عنکبوت مطرح‌شده و خداوند می‌فرماید: و من جَاهَدَ فَإِنَّمَا يجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِي عَنِ الْعَالَمِينَ؛ و هر کس (با نفس خود يا دشمن خدا) جهاد کند جز اين نيست که به سود خود جهاد می‌کند، زيرا خداوند از همه جهانيان بی‌نیاز است.
از ديدگاه اسلامی، جهاد معنوی براي زندگی انسان ضروری است و نه‌تنها در تقابل با عبادت و آرامش قرار نمی‌گیرد، بلکه مکمل عبادت و آرامشی محسوب می‌شود که نتيجه عبادت خداوند يکتا است. در زندگی معنوی از کمال هم می‌توان به‌عنوان جهادی باطنی یادکرد. جدا شدن از ناپاکی‌های دنيا نيازمند جهادی سخت است. برای دور کردن نفس از کارهای بی‌فایده دنيوی و بازگرداندن آرامش الهی و زيبايی که روح در زمینه‌های ديگر به دنبال آن است، جهاد معنوی توصيه می‌شود. سرانجام، برای درک این‌که تنها خداوند مطلق است و تنها نفس می‌تواند من باشد بايد جهاد برتر انجام داد. جهاد معنوی می‌تواند به‌مثابه کليدی برای درک تمام فرآیندهای معنوی و طريقتی برای درک خداوند باشد که اين امر در تمامی پیام‌های اسلامی وجود دارد. جهاد اکبر طريقتی است که رسول خدا صلی‌الله عليه وآله و سلم اين طريقت را در دنيا به وجود آورد. همان‌طور که هرلحظه زندگی مخلوق خدا و بدون توجه به خواسته‌ها و طبق اراده خداوند به‌پیش می‌رود، انسان بايد در تمام لحظات زندگي خود جهاد کند تا آرامش در تمام دنيا برقرار شود. برای انسان‌های پارسا، هر دم، یادآور اين است که بايد جهاد معنوي را ادامه دهند. رسول خدا صلی‌الله عليه وآله و سلم فرموده‌اند: انسان خواب است و زمانی که می‌میرد بيدار می‌شود. انسان پارسا، به‌واسطه جهاد معنوی در اين دنيا می‌میرد تا تمام رؤیاها و غفلت‌های خود را از بين ببرد. جهاد به معنای تلاش درونی انسان برای تسلط و مهار قوای نفسانی يعنی تزکيه نيز به کار می‌رود.
برای تبيين معنا و مفهوم قرآنی جهاد به آثار معنوی و اجتماعی آن در زندگی انسان بايد توجه داشت.

 آثار معنوی جهاد در زندگی دنيوی:
تزکيه نفس که همان جهاد اکبر و جهاد معنوی است يکی از مهم‌ترین اهداف جهاد در قرآن بیان‌شده است و خداوند دراین‌باره می‌فرماید که جهاد وسیله‌ای برای تقرب به خداوند است و راهی برای دست‌یابی به رحمت و جلب عنايت اوست.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَابْتغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ: اى كسانى كه ايمان آورده‌اید، از خدا پروا كنيد؛ و به او [توسل و] تقرب جوييد؛ و درراهش جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد. (3)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أُولَـٰئِكَ يَرْ‌جُونَ رَحْمَتَ اللَّـهِ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ: آنان كه ايمان آورده و كسانى كه هجرت كرده و راه خدا جهاد نموده‌اند، آنان به رحمت خدا اميدوارند، خداوند آمرزنده مهربان است. (4)
براي رسيدن به محبت الهی بهترين راه علاوه بر اطاعت خدا و پيامبر و ائمه معصومين، جهاد است که زمينه جلب محبت خداوند را فراهم می‌آورد.
إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُم بُنْيَانٌ مَّرْصُوصٌ: در حقيقت، خدا دوست دارد كسانى را كه درراه او صف در صف، چنانكه گويى بنايى ريخته شده از سرب‌اند، جهاد می‌کنند. (5) آثار ديگر معنوی جهاد، از مهم‌ترین پاداش دنيوی انسان که به خاطر جهاد درراه خدا از آن برخوردار می‌شود مغفرت الهی است. (6)

 آثار اجتماعی جهاد:
از مهم‌ترین اثر اجتماعی جهاد، حيات جامعه ايمانی بودن است. قرآن بيان می‌دارد که هدف از جهاد، زنده کردن جامعه ايمانی است: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّـهِ وَلِلرَّ‌سُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ؛ ای کسانی که ايمان آورده‌اید خدا و پيامبرش را اجابت کنيد هنگامی‌که شما را می‌خواند تا شما را احيا و زنده کند. (7) اين خواندن برای جهاد است که موجبات زنده شدن جامعه ايمانی را فراهم می‌آورد. آثار ديگر اجتماعی جهاد، ولايت و دوستی در ميان مؤمنان و کمک به یکدیگر است که در زمان جهاد افزايش می‌یابد و جهاد انگيزه و عاملي می‌شود که قلب‌های مؤمنان به هم نزديک شده و به کمک یکدیگر بشتابند. إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَالَّذِينَ آوَوا وَّنَصَرُوا أُولَـٰئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُم مِّن وَلَايَتِهِم مِّن شَيْءٍ حَتَّىٰ يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِی الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ وَاللَّـهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
كسانى كه ايمان آورده و هجرت کرده‌اند و درراه خدا با مال و جان خود جهاد نموده‌اند و كسانى كه [مهاجران را] پناه داده‌اند و يارى کرده‌اند، آنان ياران يكديگرند؛ و كسانى كه ايمان آورده‌اند ولى مهاجرت نکرده‌اند هیچ‌گونه خويشاوندى [دينى] با شما ندارند مگر آنكه [درراه خدا] هجرت كنند؛ و اگر در [كار] دين از شما یاری‌جویند، يارى آنان بر شما [واجب] است، مگر علیه گروهى باشد كه ميان شما و ميان آنان پيمانى [منعقدشده] است و خدا به آنچه انجام می‌دهید بيناست. (8)
چند سؤال مهم در اهميت پرداختن به جهاد معنوی
چرا قابيل که اهل عبادت بود یک‌باره دست به جنايت زد؟
چرا اولين جنگ بشريت بين دو خداپرست بود؟
چه شد که در کربلا عده‌ای نمازخوان بدترين جنايت تاريخ بشر را انجام دادند؟
جواب همه اين مسائل برمی‌گردد به مسئله تزکيه و جهاد با نفس که جهاد معنوی و اکبر ناميده شده.
اگر مبارزه با نفس نکنيم همه خوبی‌ها سرانجام از دست می‌روند و ممکن است تمام مهربانی‌ها و خوبی‌هاي ما در خدمت هوای نفس ما قرار گيرد؛ بزرگ‌ترین و بدترين و مخفی‌ترین دشمن انسان نفس انسان است! همان نفسي که برخي اوقات انسان را به‌وسیله کارهای خوبش به جهنم می‌برد. همان‌طور که 6000 سال عبادتِ ابليس، او را از جهنم نجات نداد.
براي رسيدن به قرب پروردگار راهی جز، جهاد با نفس نيست، لذا بايد انسان از نفس خودش نفرت داشته و مراقبش باشد، يعنی نگرش انسان نسبت به نفس منفي باشد و از آن به‌عنوان دشمن، تنفر داشته باشد.
تأکيدهای مکرر ائمه معصومين علیهم‌السلام بر همين مطلب است ازجمله فرمايشات ائمه هدی علیهم‌السلام است.
قَالَ امیرالمؤمنین عَلِی بْنُ أَبِي طَالِب علیه‌السلام: كُنْ أَوْثَقَ مَا تَكُونُ بِنَفْسِكَ أَخْوَفَ مَا تَكُونُ مِنْ خِدَاعِهَا: اميرالمؤمنين علی عليه سلام می‌فرمایند: زمانى که به نفْس خود بيشترين اعتماد راداری، از فريب او بيشتر بر حذر باش. (9)
باوجود تأکيدهای مکرر دين بر اينکه بدترين دشمن انسان نفس اوست. قَالَ النَّبِيُّ صلی‌الله علیه وآله وسلم أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِی بَيْنَ جَنْبَيْك (10): پيامبر خدا صلی‌الله عليه وآله وسلم: دشمن‌ترین دشمن تو، نفسى است كه ميان دوپهلویت قرار دارد.
قَالَ امیرالمؤمنین عَلِی بْنُ أَبِی طَالِب علیه‌السلام: يَنْبَغِی لِلْعَاقِلِ أَنْ لَا يَخْلُوَ فِي كُلِّ حَالٍ مِنْ طَاعَةِ رَبِّهِ وَ مُجَاهَدَةِ نَفْسِهِ. (11): بايد ببينيم آيا در دلِ ما نسبت به دشمنی به نام «نفس»، کينه و نفرت وجود دارد يا نه؟ متأسفانه کينه و نفرتی که بايد نسبت به نفس خود داشته باشيم، در اغلب ما نيست. ازنظر فرهنگ اسلام و قرآن، جهادهای علمی و تزکيه، جهادهای کبير و اکبر است.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْخَزَّازُ قَالَ حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ امیرالمؤمنین علیه‌السلام قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی‌الله علیه وآله وسلم بَعَثَ سَرِيَّةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ عَلَيْهِمُ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ وَ قَالَ علیه‌السلام أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِی بَيْنَ جَنْبَيْهِ: حضرت امام موسى ابن جعفر از پدران خود علیهم‌السلام روايت كرده كه امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: رسول خدا صلی‌الله عليه وآله وسلم گروهى از لشگريان را بجنگ فرستاد چون بازگشتند، فرمود: خوشا به حال گروهى كه از جهاد اصغر فراغت يافتند و برايشان جهاد اكبر باقی‌مانده است، گفتند يا رسول اللّه جهاد اكبر چيست؟ فرمود: جهاد و زدوخورد با نفس، پس فرمود: بالاترين جهاد، جهاد كسى است كه با نفس خود كه با اوست جهاد كند. (12)
در تفسير قمي در ذيل آيه ۶ سوره عنکبوت: «وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِی عَنِ الْعالَمِين؛ کسي که جهاد کند براي خود جهاد می‌کند، چراکه خداوند از همه جهانيان بی‌نیاز است.» می‌خوانیم: و من جاهد… قَالَ نَفْسُهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ وَ الْمَعَاصِی؛ يعنی، منظور مبارزه با نفس در برابر شهوات و لذات نامشروع و گناهان است (13).

 مصداقی از مجاهد در باب جهاد معنوی:
امام خمينی رحمه‌الله پيش از آنکه رهبری انقلاب اسلامی ايران را عهده‌دار شوند، رهبر مملکت خويش شده بودند و اين برترين ويژگی سرپرستی و رهبری ايشان محسوب می‌شد. چنانچه اميرالمؤمنين علیه‌السلام فرموده‌اند: «خَيْرُ الْأُمَرَاءِ مَنْ كَانَ عَلَى نَفْسِهِ أَمِيراً؛ بهترين فرمانروايان کسی است که امير و فرمانروای نفس خويش باشد». (14) امام خمينی تمام شیوه‌های مبارزه علیه طاغوت‌های زمانه را سال‌ها در مبارزه با نفس خود تجربه کرده بود و انقلاب شگفتی که درصحنه جهانی آفريد و معادلات سیاست‌مداران را درهم ريخت، نمونه پيروزی ايشان در مبارزه با طاغوت درون خود بود. اميرالمؤمنين علیه‌السلام در اين رابطه فرموده‌اند: إِذَا نَفَذَ حُكْمُكَ فِي نَفْسِكَ تَدَاعَتْ أَنْفُسُ النَّاسِ إِلَى عَدْلِك: هرگاه حکمران نفس خود شوی نفس‌های مردم به‌سوی عدالت تو جذب و دعوت می‌شود. (15)

 فرق است بين جهاد با دشمن ظاهری و جهاد با دشمن باطنی:
در درگيرى با دشمن ظاهر انسان یک‌مرتبه از دنيا می‌رود. امّا در جهاد اكبر مبارزه با نفس هرروز انسان چندين مرتبه معنويت انسان درخطر قرار می‌گیرد. در حديث معراج می‌خوانیم: يَمُوتُ النَّاسُ مَرَّةً وَ يَمُوتُ أَحَدُهُمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً مِنْ مُجَاهَدَةِ أَنْفُسِهِمْ وَ مُخَالَفَةِ هَوَاهُم وَ الشَّيْطَانُ الَّذِي يَجْرِی فِی عُرُوقِهِم: درباره ويژگى نيكوكاران و آخرت‌گرایان آمده است: مردم یک‌بار می‌میرند ولى آن‌ها براثر مبارزه با نفس‌هایشان و مخالفت با خواهش‌هایشان و ستيز با شيطانى كه در رگ و ریشه‌شان جريان دارد، روزى هفتاد بار می‌میرند. (16) لازم به ذکر است که مسلمان بودن نه‌تنها به ادای جمله شهادتين و گفتن حقيقت درباره اسلام است، بلکه مسلمان بايد در جهاد معنوی کوشش کند. اولين شهادت اصلی اسلام گفتن جمله لا اله الا الله است. تمام مورد مثبتی که در اين جمله وجود دارد بازگشت به حقانيت است. شهادت دوم به انسان و وحی از طرف حقانيت متعالی مربوط می‌شود. متوسل شدن به شهادتين در قالب زبانی معنوی که اين دو را کاربردی می‌نماید، همان به کار بستن جهاد معنوی و آگاهی در رابطه با اين امر است که ما که هستيم، از کجا آمده‌ایم و به کجا می‌رویم. نمازهای يوميه که از فرمان‌ها اصلی اسلام هستند يک جهاد پایان‌ناپذیر تلقی می‌شوند. اقامه نماز با دقت و تمرکز نيازمند جدوجهد و نبرد بی‌پایان علیه اهمال، اسراف و کاهلی است. نماز شکلی از جهاد معنوی محسوب می‌شود. علاوه بر اين، روزه در ماه مبارک رمضان لباس طهارت معنوی بر تن فرد می‌کند و او را از هوای نفس و وسوسه‌های دنيوی دور می‌سازد. حج و رفتن به مرکز جهان اسلام در مکه بدون تمهيدات طولانی، تلاش، رنج و تحمل سختی ميسر نيست. به حج رفتن نيازمند جدوجهدی فراوان است. به همين دليل رسول خدا صلی‌الله عليه وآله و سلم فرموده است، حج از تمام جهادها برتر است. زائر خانه خدا بايد در يک جهاد معنوی شرکت جويد که در پایان آن تمامی ايثارها و دشواری‌ها دربرابرعظمت موجود رنگ می‌بازند. سرانجام پرداخت زکات يا ماليات دينی هم به‌نوعی جهاد است؛ زکات نه‌تنها به معنی جنگ انسان عليه طمع‌کاری و طمع نفس خود است، بلکه پرداخت زکات و خمس در اشکال بسياری باعث برقراری عدالت اقتصادی در جامه بشری می‌شود.

بيانات مقام معظم رهبری در مورد جهاد معنوی و جهاد اکبر:
- امروز وظيفه بزرگ ملت ايران، جهاد معنوی و جهاد اکبر است. (17)
- ما ملت ايران بايد به تهذيب نفس همت کنيم؛ خودمان را بسازيم، خودمان را تطهير و پاکيزه کنيم و نفوسمان را باخدا آشنا نماييم. اين جهاد، بزرگ‌تر از هر جهاد ظاهری، با هر دشمنی و با هر عظمتی است. (18)
- آنچه ما بايد فراموش نكنيم و هميشه به ياد داشته باشيم، اين است كه ببينيم وظيفه ما در اين برهه از زمان چيست و در مقابل نعمت الهى چه وظیفه‌ای داريم. امروز وظيفه بزرگ ملت ايران، جهاد معنوى و جهاد اكبر است. (19)


پی‌نوشت:
1) معجم مقاييس اللغه، ج ۱ ص ۴۸۶
2) جواهر الکلام ج ۲۱ ص ۳
3) سوره مائده، آيه ۳۵
4) سوره بقره، آيه ۲۱۸
5) سوره صف، آيه ۴
6) سوره نساء، آيات ۹۵ و ۹۶
7) سوره انفال، آيه ۲۴
8) سوره انفال، آيه ۷۲
9) عيون الحكم و المواعظ (لليثی)، ص 392.
10) مجموعة ورام، ج 1، ص 59.
11) عيون الحكم و المواعظ (لليثی)، ص 555.
12) معانی الأخبار، ص 160.
13) بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج 67، ص 65.
14) عيون الحكم و المواعظ (لليثی)، ص 239.
15) تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص 343.
16) سفينة البحار، جلد 1، صفحه 711.
17) ۱۳۷۰/۰۷/۱۷
18) ۱۳۷۰/۰۷/۱۷
19) 17/ ۰7/ 137۰.

 

اطلاعات تکميلي

  • قالب تولید: مقاله اینترنتی
  • مخاطب: عمومی
  • قالب های محتوا: تولیدی
  • محیط انتشار: سایت
  • سطح قالب: سطح ب
  • قالب انتشار: مناسب جهت انتشار در «شبکه های اجتماعی», مناسب جهت«پاسخ به شبهات»
خواندن 454 دفعه
محتوای بیشتر در این بخش: جهاد، صلاح دین و دنیا »
هیچ نظری در اینجا وجود ندارد

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر بعنوان یک مهمان ثبت نام یا ورود به حساب کاربری خود.
پیوست ها (0 / 3)
مکان خود را به اشتراک بگذارید
استفاده از مطالب این سایت در راستای ترویج دین مبین اسلام بلامانع می باشد.